PROSANJANO STOLJEĆE: Bosna se prisjeća Zije Dizdarevića – antifašiste, književnika, borca za ljudska prava i studente!

Ove godine obilježava se 100 godina od rođenja bosanskohercegovačkog književnika Zije Dizdarevića.

Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti BiH je obilježavanje stogodišnjice od rođenja ovog pisca započeo književnom večeri na dan njegovog rođenja, 18. februara ove godine, a nastavljeno je različitim manifestacijam sve do unazad tri sedmice kada je na otvaranju 32. književno-kulturne manifestacije “Susreti Zija Dizdarević” otvorena izložba “Jedan dan u mojoj Kasabi” autorice Tamare Sarajlić-Slavnić

“Izložbom obilježavamo 100 godina od rođenja Zije Dizdarevića. I ne samo to, željela sam na ovaj način prikazati kratki život Zije Dizdarevića koji je bio antifašista, borac za ljudska prava i studente. Sanjao je o boljoj BiH“, rekla je Tamara Sarajlić-Slavnić.

Tamara je ispričala kako je izložbu radila na osnovu dokumentarne građe i pisama, te da nije željela izostaviti ništa važno iz kratkog života ovog pisca kojeg smatra veoma zanimljivim. Također, Tamara je izdvojila Dizdarevićeva pisma Krleži iz 1939. godine u časopisu “Pečat” kada su zabilježeni sukobi u književnoj ljevici gdje je Dizdarević stao na stranu Miroslava Krleže. Autorica izložbe je istaknula da izložba govori i o Fojnici, “Kasabi” u kojoj je Dizdarević djelovao u prvoj godini Drugog svjetskog rata.

582cd2b8-9f74-4583-8c8a-47360a0a0a80-zija-dizdarevic-700x402
Izložba o Ziji Dizdareviću/Foto: Agencije

Tri  umiranja

Pisac, za kojeg je Miroslav Krleža rekao da je najdarovitiji mladi bh. pripovjedač između dva svjetska rata, umirao je tri puta, rečeno je na otvaranju izložbe. Sva tri puta počinitelj je nepoznat. Prvi put ubijen je maljem u logoru Jasenovac u 26. godini života, drugi put kada mu je 1993. godine uklonjena bista iz parka u Fojnici i treći put kada je 2013. godine nestala novourađena bista, koja je vjerojatno završila na nekom lageru za sekundarnu sirovinu.

– Ironija života ovog pisca, surovo rečeno, kreće se na relacijama od logora do lagera, od malja do macole, od darovitog pripovjedača do sekundarne sirovine – kazao je na otvaranju izložbe predsjednik Upravnog odbora Manifestacije “Susreti Zija Dizdarević“ Nasir Selimović.

Ubijenog Dizdarevića iz 1942. godine ne može se vratiti, ali, smatra Selimović, za Dizdarevića “obezglavljenog” iz 2013. godine još uvijek ima nade, za što se svi moraju pobrinuti.

detalj-sa-izlozbe
Detalj sa izložbe/Foto: Agencije

Učesnik u štrajkovima, bio je skoro stalno pod nadzorom policije

Zijo (Zijah) Dizdarević se rodio se 18. februara 1916. godine u prelijepoj Vitini od oca Šefkije i majke Selime iz ugledne fojničke porodice Salihagić. Po rođenju sina Rešada 1919. godine Šefkija je , kao sudski službenik, premješten u Fojnicu gdje su rođeni Nijaz ( 1920 ), Nusret (1922 ), Hasan ( 1924 ) , Raif ( 1926 ),Faik ( 1929 ) i tri kćeri .

Osnovnu školu završio je 1926. godine u Fojnici , Nižu šerijatsku gimnaziju 1930. i Učiteljsku školu 1936. godine u Sarajevu . Tokom 1934. godine obolio je od tuberkuloze pluća, sa povremenim pogoršanjima , ali ga to nije spriječilo da nastavi školovanje . U Sarajevu nije mogao dobiti učiteljsko mjesto niti koje drugo zaposlenje zbog antirežimske političke aktivnosti . Iako nježan i bolestan, Zijo nije klonuo duhom, zarađujući nasušni hljeb i kao fizički radnik. Prvi objavljeni književni radovi “Halucinacije” i “Zapisi bolesnog čovjeka” iz 1935. godine nagovijestili su veoma darovitog pisca .

Još kao učenik Učiteljske škole Zijah se posvetio javnom radu. Od sredine januara do marta 1937. godine bio je skoro stalno pod nadzorom policije, kao istaknuti učesnik u štrajkovima u Srednjoj tehničkoj školi i Gazi-Husrev-begovoj medresi . U policijskim dosijeima ostalo je zabilježeno da se među istaknutim buntovnicima nalazio Dizdarević Zijah, sin Šefkije, rođen 1916. godine u Vitini, srez Ljubuški, sa boravištem u Fojnici, svršeni učitelj.

U septembru 1937. godine upisao se na pedagogiju i psihologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Iako krhkog zdravlja, za vrijeme studiranja se izdržavao od pisanja , davanja privatnih časova i sviranja na studentskim zabavama, u kafanama i noćnim lokalima. Izrazito nadaren za muziku, Zijo je jedno vrijeme bio prvi violinista u beogradskim pozorištima , a u znao je , onako , ”za dušu , među drugovima, zasvirati i na gitari. Iz tog perioda su i dva Zijina portreta od Ismeta Mujezinovića .

U periodu od 1937. do 1941. godine napisao je pregršt nezaboravnih pripovjedaka i objavio ih u “Putokazu” (Bijeg Avdana Mujkića, Ramazanska noć ) , “Pregledu” ( Umiranja-iz ciklusa “Jeseni” ) i “Politici” ( U bosanskoj kafani, Mujo telal, Pitanja nad kasabom, Abidagina ograma, Lukina odluka, Brko mi je prič’o, Mašo cjepar, Majka, Tifanova pobuna, Blago u duvaru, Otmica, Bude to., Prvi nemiri, Bošnjakluk Joze Čavara, Jesen u mojoj kasabi, Prosanjane jeseni, Jedan dan u mojoj kasabi, Naza vezilja, Brkina priča o kugi, Studeni putevi Mešana Ćore, Svjedok MujoTica, Zimska slika).

Tragično prekinuto prijateljstvo...
Tragično prekinuto prijateljstvo…

Bijeg iz beogradskog zatvora, ponovno hapšenje i transport u Jasenovac

Iz beogradskih studentskih dana veže ga čvrsto prijateljstvo sa piscem Brankom Ćopićem. Kao jedan od potpisnika otvorenih pisama napredne beogradske studentske omladine, hapšen je i zatvaran u zloglasnoj Glavnjači. Poslije bijega iz beogradskog zatvora u prvoj godini drugog svjetskog rata djelovao je kao ilegalac u Fojnici i Sarajevu. Dan prije odlaska u partizane, jedne februarske noći 1942. godine u sarajevskoj gradskoj kafani prepoznao ga je neki agent. Uhapšen je i u jednom transportu upućen u logor Jasenovac. S posljednjeg putovanja uspio je kriomice da se javi majci jednom dopisnicom iz Zenice. Bila je to posljednja pisana riječ pjesnikova.

Zijina majka i otac umrli su u maju 1943. godine u Fojnici , a dva brata , Hasan i Nusret, poginuli su u partizanima . Nijazija , Rešad, Faik i Raif zauzimali su poslije rata visoke i najviše političke i druge funkcije .

Zijo je živio svega 26 godina, više oskudno nego skromno, u grozničavom radu i učenju, ne žaleći sebe, kao da je znao da će živjeti kratko. Napisao je samo jednu do bola dirljivu zbirku priča “Prosanjane jeseni”. U autentičnosti likova naših malih ljudi, izvornom bosanskom jeziku i poetskom iskazu u pričama o bosanskoj kasabi ostao je do danas nenadmašen.

Svojim pričama Zijo je neprestano među nama.

Jedno od svojih najboljih djela “Bašta šljezove boje” Ćopić je posvetio Ziji uz čuveno pismo:

Dragi moj Zija. Znam da pišem pismo koje ne može stići svom adresantu, ali se tješim time da će ga pročitati bar onaj koji voli nas obojicu.

Kasna je noć i meni se ne spava. U ovo gluvo doba razgovara se samo sa duhovima i uspomenama, a ja, evo, razmišljam o zlatnoj paučini i srebrnoj magli tvojih priča , i o strašnom kraju koji te je zadesio u logoru Jasenovac.

Neka Zijo. Svak se brani svojim oružjem, a još nije iskovana sablja koja može sjeći naše mjesečine, nasmijane zore i tužne sutone“.

 

(Global CIR)

Komentiraj