SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (I): Geografske, historijske i demografske odlike Sandžaka u sjeni neprijateljskih politika

‘Sandžačko pitanje’, odnosno konačno i optimalno rješnje statusa Bošnjaka na području južne Srbije, u regiji koja je od vremena bosanskog kralja Tvrtka I, preko Bosanskog ejaleta za vrijeme Osmanske vlasti pa sve do do Berlinskog kongresa, bila sastavni dio bosanskog teritorija, zaokupljalo je proteklih godina mnogobrojne političare, naučne radnike i međunarodne zvaničnike.

Nuđeni su različiti koncepti, pokretane incijative, kreirani planovi, ali malo šta od toga je ustvari relizirano, što zbog otpora zvaničnog Beograda (i Podgorice), što zbog unutrašnjih neslaganja i previranja u bošnjačkom korpusu, za koja se također može sumnjati kako su dirigovana i upravljana izvana. Bilo kako bilo, detaljna analiza svakog problema i identifikacija njegovih osnovnih značajki, ključna je za pravovremeno i ispravno djelovanje. Stoga ćemo u narednih nekoliko tekstova pokušati dati nešto detaljniju analizu političkog i društvenog položaja Bošnjaka Sandžaka, sa smjernicama mogućeg djelovanja u pravcu njegova poboljšanja.

Pod  društvenim položajem Bošnjaka  Sandžaka, podrazumijeva  se  konkretno  stanje u kome  se nalazi bošnjačko stanovništvo u  toj regiji te mogućnosti predstavnika tog naroda da u  raznim   strukturama  društva (privrednim, zdravstvstvenim, obrazovnim, kulturnim, vjerskim, političkim, sportskim, humanitarnim, nevladinim organizacijama, sigurnosnim, odbrambenim……) ostvaruju životne interese. Pored toga, društveni položaj obuhvata i  odnos  Bošnjaka  prema  vlastitim  vrijednostima, kao i odnos  prema   drugim  nacionalnim, kulturnim i vjeskim  elementima na  teritoriji  Sandžaka i u okruženju, ali i mogućnosti povezivanja Bošnjaka Sandžaka  sa  sunarodnicima  u ostalim  dijelovima  Srbije i  Crne  Gore,  u  matičnoj državi BiH, te  odnos  raznih institucija  BiH prema  Bošnjacima  u Sandžaku.

Politički položaj se odnosi na stepen političke organiziranosti Bošnjaka Sandžaka u nacionalnim i multietničkim, sandžačkim i  srbijanskim i crnogorskim političkim  strukturama,  te mogućnosti političke  zaštite  u lokalnoj  samoupravi, ali i  preko  regionalnih  institucija. Posebno je neophodno istražiti  odnos raznih  političkih  faktora u Srbiji i Crnoj Gori prema  pitanjima   regionalizacije kao višem nivou lokalne  samouprave, u javnosti poznatije kao ‘autonomija Sandžaka’. O političkom položaju bošnjačkog naroda govori i njihova zastupljenost u   saveznim, republičkim i lokalnim institucijama  vlasti i mogućnosti njihovog uticaja  radi afirmacije interesa Bošnjaka.

U prvom dijelu teksta poseban akcenat ćemo staviti na geografske, demografske i povijesne aspekte koji u dobroj mjeri utiču na društveni i politički položaj svakog naroda.

Povoljan, ali nedovoljno iskorišten, geografski položaj Sandžaka

Sandžak je veoma interesantna i značajna regija i posmatrano iz nekoliko različitih uglova može se kazati da ima povoljan geografski položaj, ali istovremeno se nameće i zaključak kako pozitivne strane tog položaja nisu dovoljno  afirmisane i iskorištene.

Zbog prirodnih  bogatstava kojima obiluje Sandžak smatra se da ima sve predispozicije za povoljan   društveni i  ekonomski  razvoj. Sandžak  je  regija  preko koje  se  povezuje   veći dio  sjeverozapada   Balkana  sa  jugoistokom, odnosno  sjeveroistok  sa   jugozapadom  Balkana, što  znači  da je u komunikacijskom  smislu veoma  interesantan i značajan, a što  povećava  vrijednost  resursa  za  razvoj turizma i  drugih  privrednih  djelatnosti. Negativna  strana  geografskog položaja je  rasprostranjenost  Sandžaka  na  teritorije  dvije  države i okolnost  da prema  Sandžaku  gravitiraju  teritorije   Srbije i  Crne Gore   na kojima   se,  prema historijskim iskustvima iz prošlosti nalaze  pripadnici brojnih ekstremističkih ideologija koji siju  mržnju prema Bošnjacima i  islamu. Otežavajuću okolonst predstavlja i činjenica da su na tom području raspoređeni i vojni potencijali,  koji su  pod kontrolom beogradskih, često  ekstremno nacionalističkih  režima.

Sandžak  je naziv za geografsko – historijsku oblast u graničnom području Srbije i Crne Gore, sa oko 8.687 kilometara kvadratnih. Glavni  grad  Sandžaka je  Novi Pazar sa oko 100.410 stanovnika na području grada, od čega preko 77% čini bošnjačko stanovništvo prema popisu stanovništva u Srbiji 2011. godine. Valja istaći kako je popis bio obilježen i snažnom kampanjom bojkota na koju su pozivali pojedini politički faktori (tadašnji BDZ)  koji smatraju da je taj bojkot uspio i da je na teritoriji srbijanskog dijela Sandžaka popisano samo 26,4 odsto građana, što je demantovano iz nadležnih državnih institucija.

 Prema zvaničnim podacima u Novom Pazaru, Sjenici i Tutinu živi oko 172.646 stanovnika u 44.447 domaćinstava. U Tutinu prema zvaničnim pdacima živi  oko 28.041 Bošnjaka , 1.092 Muslimana, a u Sjenici 19.498 Bošnjaka, 1.234 Muslimana. U Prijepolju je popisano 12.792 Bošnjaka što čini 34.52%, dok se nešto više od 3.000 stanovnika izjasnilo kao Muslimani. U Novoj Varoši  živi 788 Bošnjaka, (uz preko 500 onih koji su se izjasnili kao Muslimani), u Priboju Bosnjaka ima 3.811, a kao Muslimani izjasnile su se  1.944 popisane osobe.

Ukupno posmatrajući i sjeverni  i južni Sandžak imaju oko 529.965  stanovnika: 353.357 ili 66,67%  su Bošnjaci. Ostatak  stanovništva – 176.708 ili 33,33%  su  Srbi, Crnogorci, Albanci i ostali.

Sa sjeverozapada, Sandžak  graniči sa Bosnom i Hercegovinom, sa  jugoistoka Kosovom, a sa juga  Albanijom. Obuhvata  planinsku oblast sa  prostranom Pešterskom, Sjeničkom  visoravni, sa kojih  se izdižu srednje planine Javor  (1486), Pobijenik (1423), Zlatar (1627), Golija (1833), Gradina (1446), Kovač (1533), Jadovnik (1743),  Ozren (1652), Giljevo (1617) i Jarut (1428),  Ljubišnja (2238),  Lisac (1838), Mataruge ( 1492) i Lisa (1509). Sandžak je ispresijecan rijekama  Lim, Ćehotina, Uvac (Ušac) i Raška. Rijeka Lim dijeli  Sandžak  na  gotovo dva jednaka  dijela.

Dio  Sandžaka u Srbiji obuhvata općine: Priboj, Nova  Varoš,  Prijepolje, Sjenica, Tutin i Novi Pazar.  Dio  Sandžaka u Crnoj Gori obuhvata općine: Pljevlja, Bijelo Polje, Rožaje,  Berane, Plav, Petnjica i Gusinje. Prof. dr. Enes Pelidija u knjizi ‘Sandžak na putu autonomije’ navodi da su kroz historiju Sandžaku pripadali Kosovska Mitrovica i Kolašin.[1]

Region Sandžaka u periodu  Kraljevine Jugoslavije smatrao se za najneprohodnija oblast, u kojoj nije bilo industrije, pruga i puteva te se stanovništvo najviše bavilo  ekstenzivnim  stočarstvom kao osnovnom privrednom granom, uz ostale koje su bile zastupljene u manjoj mjeri. Takvo stanje zabilježeno je i nakon  Prvog svjetskog rata kada u Sandžaku nije bilo ni jednog kolskog puta, željeznice, stručne škole i bolnice. Period Titove Jugoslaviji obilježen je značajnijim razvojem i industrijalizacijom,  gdje su se prije svega razvijale  tekstilna, drvna,  automobilska, metalska i prehrambena proizvodnja. Posebno su značajni rudarski kopovi u okolini Pljevalja, Sjenice, Berana i Petnjice.  Stočarstvo je osnovna privredna  djelatnost  sandžačkog  stanovništva. Poslednjih   godina u  Sandžaku se progresivno razvija privatni  biznis. Rade  fabrike  tekstila u Novom  Pazaru, Bijelom Polju, Sjenici, Tutinu  kao i  fabrike obuće i namještaja. Postoje odlični uslovi  za  razvoj turizma.

Za  Bošnjake  Sandžaka je od  strateškog značaja teritorijalna i komunikacijska  spojenost sa Bosnom i Hercegovinom. Izolacija  Sandžaka od  Bosne i Hercegovine i fizičko odvajanje  Bošnjaka u Sandžaku od Bošnjaka u Bosni i Hercegovini je  važan  cilj  srpskih   nacionalističkih elita. Entitetskom podjelom BiH, velikosrspki nacionalisti su  djelimično postigli taj  cilj. Zbog toga  su uporni  da   zadrže  samo  svoju kontrolu na područjima manjeg bh. entiteta.

Ništa bolja povezanost Sandžaka nije i sa unutrašnjom Srbijom te Crnom Gorom, ali po svemu sudeći u budućnosti će se to značajno promijeniti zbog  projekta  autoputa Beograd – Bar, koji će ići kroz Srbiju do granice sa Crnom Gorom, a koji je  još 2008. godine je imao četiri varijante. Međutim,  Republička reviziona komisija, nakon što je ispitala hiljadu kilometara, usvojila je  varijantu “Istok 1” dužine 107 kilometara.  Trasa Požega-Boljare ide od Požege preko Arilja, Ivanjice i sredinom Peštera do Boljara gdje treba da se poveže s Crnom Gorom.

Drugi projekat povezivanja Sandžaka sa središtem Srbije  podrazumijeva trasu zajedničkog autoputa Sarajevo-Beograd preko Užica, a realizira se u sklopu turske inicijative i bit će finansiran turskim kreditnim sredstvima.

Historijske prijelomnice

Region Sandžaka se nalazi u sklopu teritorije bosanske srednjovjekovne države nalazi još od vremena bosanskog kralja Trvtka I Kotromanića (1338. – 10. marta 1391). Kasnije, cijelo vrijeme Osmanske okupacije Bosne ulazio je u sastav Bosanskog ejaleta.

 Od  Berlinskog kongresa  1878. do 1908. godine Sandžak je pod turskom i austrougarskom upravom, a austougarske okupacione  trupe su od  1879. do 1909. bile  stacionirane u Pljevljima, Prijepolju i Priboju. Poslije  aneksije Bosne i Hercegovine, one su povučene iz tih krajeva, pa je  sav  Sandžak  do 1912. godine pod Turskom.  Od  decembra  1915. do novembra  1918.  Sandžak je bio  pod  austrougarskom  upravom, a prvi put u okiviru srpske države Sandžak se nalazi nakon stvaranja Kraljevine SHS, koja kasnije uzima naziv Kraljevina Jugoslavija. Valja napomenuti da i srpska kraljevska dinastija Karađorđevića vuče korijene iz Sandžaka.

Između  dva  svjetska  rata u Sandžaku je formirana  komunistička partijska organizacija koja je, u okviru KPJ imala  Oblasni komitet za Sandžak. U  toku  Drugog  svjetskog rata,  jedan dio Sandžaka ulazi pod  njemačku okupacionu zonu (Priboj, Prijepolje, Nova Varoš, Sjenica i Novi Pazar),  a drugi dio  pod italijansku okupacionu zonu (Pljevlja, Bijelo Polje i Tutin). Oblasni komitet KPJ  za  Sandžak i Glavni štab NOPO za  Sandžak su  bili pod neposrednom komandom VŠ NOV i POJ, što je  važna činjenica koja ukazuje  na   specifičnosti Sandžaka  zbog kojih  njegov Glavni  štab nije bio pod komandom  Glavnog štaba NOPO Srbije. U narodnooslobodilačkom ratu, na teritoriji Sandžaka su formirane jedinice NOV i POJ: 3. proleterska brigada, 4. sandžačka brigada i 5. sandžačka brigada, Sandžačka brigada  KNOJ, te  1.,2. i 3.  partizanski odred, u okviru  37.divizije.

Zemaljsko  antifašističko vijeće  narodnog oslobođenje  Sandžaka (ZAVNOS), sa 252  delegata je  održano u Pljevljima  20. novembra  1943. godine. Tada  su izabrana  62  vijećnika, Izvršni odbor ZAVNOS-a na čelu  sa prijepoljskim muftijom Murat ef. Šećeragićem i  delegacija ZAVNOS-a  za Drugo zasijedanje AVNOJ-a na čelu  sa  Muhamedom Hadžismajlovićem. Ciljevi osnivanja  ZAVNOS-a su bili  da   se  uspostavi  domaća  vlast, da  se  Sandžak  zaštiti od  nepravde koju je  narod  Sandžaka  trpio  od  beogradskih vlasti kroz  prošlost, da  se  osigura  da pozicija  Sandžaka  bude  ravnopravna  sa ostalim  pokrajinama,  te  da  se  što uspješnije organizira  antifašistička borba protiv okupatora.  Osnivanje  ZAVNOS-a je  trebalo  doprinijeti  pravednijem  rješavanju nacionalnog pitanja u Jugoslaviji. ZAVNOS  je   tokom Drugog  svjetskog rata  funkcionirao kao najviši organ  vlasti na prostoru  Sandžaka.

Kontinuirano smanjenje broja Bošnjaka i pokušaji asimilacije

Kada je u pitanju   Sandžak, u  mnogim  se  aspektima  demografskih karakteristika, posebno  ističe jedan, a to je  broj Bošnjaka koji  žive u Sandžaku i njihova  rasprostranjenost u toj regiji i šire u Srbiji i Crnoj  Gori, kao i u cijelom  svijetu. Nacionalistički  režimi iz  Beograda  su  poduzimali  razne mjere  da   broj  Bošnjaka u Sandžaku bude  što manji,  da  Bošnjaci  budu što manje  obrazovani,  da  budu što  siromašniji,  da  budu  što  slabije  zaštićeni u zdravstvenom  smislu, da   Bošnjaci  budu  što  manje  osviješćeni  o  svojoj  autohtonosti i o  regionalnoj posebnosti  Sandžaka, te da budu  što  bliže  potpunoj  asimiliranosti. To znači  da  su  Bošnjaci najviše bili ugroženi u  demografskom pogledu.

Sandžak se prostire na teritorijama  država  Srbije i Crne Gore, u kojima  su većinsko  stanovništvo Srbi i Crnogorci. Prema  tome, muslimani – Bošnjaci  kao  većina u  regiji  Sandžaka  su,  šire  gledano,  etnička  manjina u okviru  država kojima pripadaju.

Valja istaći da popisi stanovništva u Srbiji ne odražavju stvarno stanje kada je u pitanju broj Bošnjaka, ali i muslimana u cjelini jer još uvijek ne vlada takva demokratska atmosfera da bi se željeli popisati svi građani Srbije. Kao ilustraciju navest ćemo podatke iz  2002.godine, prema kojima su  Bošnjaci većina  samo u tri općine   Tutin, Sjenica i Novi Pazar. Prema tom popisu u  Srbiji i Crnoj Gori od 10.655.774  stanovnika od čega na danas nezavisnu državu Kosovo  otpada 1.900.000,  muslimana ima, uključujući i Kosovo 2.380.000, što je  24,5%  od ukupnog    broja  stanovnika Srbije i Crne  Gore. Kosovski muslimani su većinom Albanci, a Goranci i Torbeši se većinom izjašnjavaju kao Bošnjaci.

U Beogradu ima oko 100.000 muslimana. Na jugu  Srbije oko Bujanovca, Medveđe i Preševa ima  oko 150.000 muslimana. Međutim prema popisu  stanovništva  2002.godine u Beogradu živi samo 20.355 muslimana, a u navedenim općinama juga  Srbije  samo  57.595 Albanaca.  Prema popisu od  2002.godine u  Srbiji bez Kosova  živi  239.568 muslimana, od  čega  8.037 u Vojvodini.  Isti popis  je   registrirao u Srbiji  136.087 Bošnjaka od  čega  1.188 u Beogradu.

Popis u Crnoj Gori je  bio  2003. godine. Pokazatelji iz  popisa  su  nepovoljni jer pokazuju  demografsku  stagnaciju, relativno opadanje, a u nekim   sredinama i  apsolutno opadanje  broja  stanovnika. U pet sandžačkih općina na teritoriji Crne  Gore koje  su predstavljene u rezultatima popisa od  2003.godine (Berane, Bijelo Polje, Pljevlja, Rožaje i Plav – Gusinje  nije predstavljeno kao općina) ima  76.715  muslimana od kojih  su  se većina (58.000) izjasnili kao  Bošnjaci,  a manji   broj  (18.715) su  se izjasnili  da   su i u  nacionalnom smislu  Muslimani. Iz pokazatelja  se ne  vidi,  ali  je  sigurno da  su se značajan  broj muslimana izjasnili  nacionalno kao Crnogorci.  Zabrinjavajuće je  smanjenje broja  Bošnjaka u  Pljevljima, gdje  je popisom  2003.godine, u odnosu na popis  1991. godine ustanovljeno  smanjenje  za  1.853  stanovnika od  6.964 koliko ih je  bilo  po popisu  1991. godine, što znači  da je  njihov  broj u  toj općini  smanjen  za  jednu  četvrtinu. Imajući u  vidu  efekte  nataliteta, povećanje   broja  stanovnika   u periodu  1991.-2003.godina koje je  ustanovljeno po popisu od  2003. godine: + 248 u  Bijelom Polju, +192 u  Beranama, i  +1.010 u Plavu,  može  se  smatrati ozbiljnom  demografskom  stagnacijom,  najvjerovatnije  zbog   kontinuiranog iseljavanja  stanovništa   iz Sandžaka. Jedino se u općini Rožaje,  povećanje broja   stanovnika po popisu 2003. godine u odnosu  na popis 1991.godine,   za  4.199, može  smatrati zadovoljavajućim. Međutim, ta  cifra  sama  po  sebi ne objašnjava  pravo  stanje  jer   ne znamo koliko je   stanovnika iz  drugih  općina  doselilo u Rožaje  kako bi   živjeli  u općini gdje  je  većinsko  bošnjačko  stanovništvo(88%). Pored  Rožaja, većinsko  bošnjačko   stanovništvo je i u Plavu (56%).U  crnogosrkom  dijelu  Sandžaka po popisu  2003. godine ima  7.780 Albanaca, koji   su uglavnom naseljeni  na području Rožaja i Plava. Oni imaju  vidan prirodni priraštaj. Demografski pokazatelji za  pet   sandžačkih općina u Crnoj Gori indiciraju  veoma  nepovoljan  društveni i politički položaj  Bošnjaka na  tom prostoru. Izjašnjavanje  dijela Bošnjaka  da  su  nacionalno  Crnogorci ili Muslimani  a ne  Bošnjaci ukazuje  na  ozbiljne političke  probleme  jer  se   manipulira njihovim nacionalnim identitetom

Sama činjenica o teškoćama  i velikim razlikama u vezi popisa muslimana u Srbiji i Crnoj Gori, upućuje na zaključak o ugroženosti muslimana  Sandžaka gdje ih u okviru te  države ima najviše. Politički  faktori  srpskog i  crnogorskog naroda  su težili da  muslimana u  Srbiji i Crnoj Gori  bude  što manje, pa  su   se   sem raznih pritisaka za njihovo islejavanje, koristili i lažnim  predstavljanjem njihovog broja, odnosno njihovog demografskog  stanja. Nasuprot tome, politički  faktori  bošnjačkog naroda  se zalažu da  se muslimani  Sandžaka održe na  svojim ognjištima i da  se  njihov  broj realno  predstavlja kroz rezultate popisa   stanovništva. Demografsko pitanje Sandžaka je jedno od  najosjetljvijih političkih   pitanja oko koga  su  se odvijali,  sada se odvijaju i oko koga će  se i u buduće odvijati  politički  sukobi  između demokratskih  snaga  koje  djeluju u   funkciji zaštite muslimana i   antidemokratskih  faktora – velikosrpskih   ekstremista zadojenih mržnjom prema islamu i muslimanima. U svakom  slučaju, Bošnjaka u Sandžaku je sve manje i manje i u tome se  slažu svi  koji o tome pišu i govore.

U kojoj mjeri su prisutne  razlike u predstavljanju   broja  muslimana u  Sandžaku, i šire,  broja muslimana u  Srbiji i Crnoj Gori, ilustriraju slijedeći pokazatelji: Prema popisu od 1991.godine u Sandžaku je bilo  419.994  stanovnika, od kojih  su 54,7% – 229.736 Bošnjaci, što znači da  su tada  Bošnjaci u  Sandžaku bili  apsolutna većina. Međutim, prof.dr. Šefket Krcić  tvrdi da u Sandžaku ima “oko 350.000 Muslimana – Bošnjaka”.  Prema internom materijalu predsjednika Helsinškog komiteta za Sandžak gospodina Šefke Alomerovića, u  Srbiji, bez Kosova i Sandžaka  ima oko  500.000 muslimana Bošnjaka, Albanaca, Turaka i Roma,  u Beogradu 200.000, a 300.000 sa okolinom Beograda i  Vojvodinom, međutim svi oni su izloženi snažnim pritiscima i asimilaciji te nisu slobodni da se izjasne o svojoj etničkoj pripadnosti. Tako se neki od njih izjašnjavaju kao neopredjeljeni, a drugi kriju čak i vjersku pripadnost te se upisuju kao ateisti.

Na kraju se može kazati kako popis iz 2002. realiziran na ovakav  način, sam  po  sebi,  ukazuje  na  ugroženost Bošnjaka na  tom području.

Administrativna podjela sjevernog Sandžaka sa političkim konotacijama

Pored podjele Sandžaka uzrokovane državnom granicom između Srbije i Crne Gore,  dio  Sandžaka koji pripada  Srbiji podijeljen  na  dva  dijela: u Zlatiborski  okrug  u kome su predstavljne i četiri sandžačke općine – Priboj, Nova  Varoš, Prijepolje i Sjenica,  te Raški okrug u kome su predstavljene i  dvije  sandžačke općine – Novi Pazar i Tutin. Prema  tome, na  sceni je  politika  administrativne  podjele Sandžaka, ne  samo na   dijelove koji pripadaju  Sbiji i  dijelove koji pripadaju Crnoj Gori, već  se unutar  Srbije  afirmira   administrativna podjela  koja  ima   jasne političke motive  usmjerene protiv  Bošnjaka.

Podjelom  šest  sandžačkih općina koje pripadaju  Srbiji – 4 na  Zlatiborski i  2 Raški okrug narušeni  su  realni kriteriji  administrativne podjele kao što  su nacionalni, kulturni, istorijski, geografski, ekonomski i komunikacijski. Netransparentno je primijenjen   nacionalistički  kriterij koji  podrazumijava  slabljenje  položaja Bošnjaka  na teritoriji Sandžaka,  a time i  šire  u  Srbiji i Crnoj  Gori  pa i u  regionu.

Posebnu pažnju  zaslužuju uporedni  podaci po općinamma   za  popis   2002. godine u odnosu na   raniji popis izvršen  1991.godine. U   svih    šest predstavljenih   sandžačkih općina u Srbiji,   broj  stanovnika  prema popisu  od  2002.godine  je  manji za po nekoliko  hiljada.  Tako naprimjer u općini  Nova  Varoš  gdje je  po popisu 1991.godine  bilo  21.746   stanovnika, popisom od 2002.godine je registrirano  smanjenje od  1.902  stanovnika; u općini  Priboj  gdje je  po popisu 1991.godine  bilo 35.394  stanovnika, popisom od 2002.godine je registrirano  smanjenje od  5.111  stanovnika; u općini Prijepolje gdje je  po popisu 1991.godine  bilo 46.031 stanovnika, popisom od 2002.godine je registrirano  smanjenje od  5060  stanovnika; u općini Sjenica gdje je  po popisu 1991.godine  bilo 32.973   stanovnika, popisom od 2002.godine je registrirano  smanjenje od  5.116 stanovnika; u općini Tutin gdje je  po popisu 1991.godine  bilo 33.838   stanovnika, popisom od 2002.godine je registrirano  smanjenje od  3.927 stanovnika.

Jedino je u općini  Novi  Pazar,  gdje je  po popisu 1991.godine  bilo 82.381 stanovnik,  popisom od 2002.godine registrirano  simbolično povećanje od  3.153 stanovnika. Pri tome  treba imati u  vidu da  su Bošnjaci  koji  su  na teritoriji  Sandžaka, živjeli u užim lokalnim sredinama  gdje  su Srbi  bili većinski, zbog povećane ugroženosti napuštali svoje domove i  naseljavali se u Novom Pazaru  gdje  su  se  u većinskom  bošnjačkom okruženju osjećali  sigurnijim. U Novi  Pazar  su  se  naseljavali i Bošnjaci iz  sandžačkih lokalnih  sredina u kojima su bili  većinski, ako  su  imali   nesreću  da u  njihovom neposrednom okruženju   djeluju  jače  i  ekstremnije četničke  terorističke organizacije  i grupe. Zbog  ovakvih i  sličnih  uticaja, povećanje broja  stanovnika za  3.153  u općini Novi Pazar  pri popisu od  2002. godine u odnosu na popis  od  1991.godine,  prikriva  stvarnu tendenciju relativnog smanjenja  broja Bošnjaka.

Zbog  visokog  stupnja ugroženosti na  teritoriji Sandžaka  se nisu mogli  zadržati brojni Bošnjaci  koji  su početkom  agresije  1992. godine prognani iz BiH.  Mnogi  su, upravo  zbog  očite ugroženosti muslimana, nakon kraćeg  zadržavanja, teritoriju  Sandžaka napuštali, odlazili u Makedoniju,  a  zatim u  Tursku,  evropske i prekookenske zemlje. U te zemlje,  upravo  zbog ugroženosti odlazili su i domicilni muslimani Sandžaka.

Imajući u  vidu  tendenciju  daljeg  smanjivanja  broja  Bošnjaka u  Sandžaku, realan je  zaključak  da  se time  postupno ostvaruje   strategija  koju  su  definirali   srpski  nacionalisti, te  da se   srazmjerno  nivou  smanjivanja  demografskog  potencijala Bošnjaka u Sandžaku,  pogoršava njihov   društveni, sigurnosni i politički položaj. Glavno pitanje  buduće  sigurnosti  Bošnjaka u Sandžaku bit   će  demografska kretanja. Zadržavanje   bošnjačkog  stanovništva u  toj  regiji povećavat  će njihovu  sigurnost i  vjerovatnoću  da  ostvare   svoje  političke   zahtjeve  koji su u  funkciji poboljšavanja    društvenog i političkog položaja.  Zbog  toga je  demografska politika  najvažniji  aspekt   nacionalne  strategije   Bošnjaka  Sandžaka, u  vezi čega   treba  motivirati  na  adekvatno  djelovanje  sve   političke, privredne, kulturne, vjerske i  druge potencijale  Bošnjaka.

Nastavit će se…

(Global CIR/Amel Jašarević)


[1] Pelidija, Enes:  Sandžak na putu autonomije, Sarajevo 1995.

  1. […] MILAN NEDIĆ I DRAŽA MIHAILOVIĆ SU BILI JEDNO! Četnički vojvoda otvorio dušu: ‘Nedić nam je iz državne kase slao vreće para na Ravnu Goru i Dinaru’ SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (I): Geografske, historijske i demografske odlike Sandžaka u sjeni … […]

  2. […] SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (I): Geografske, historijske i demografske odlike Sandžaka u sjeni … SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (II): Raskorak između normativnih i realnih prava Bošnjaka u Sandžaku […]

  3. […] SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (I): Geografske, historijske i demografske odlike Sandžaka u sjeni … SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (II): Raskorak između normativnih i realnih prava Bošnjaka u Sandžaku SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (III): Političko organizovanje Bošnjaka Sandžaka i zahtjevi za autonomijom Objavljeno u: […]

  4. […] SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (I): Geografske, historijske i demografske odlike Sandžaka u sjeni … SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (II): Raskorak između normativnih i realnih prava Bošnjaka u Sandžaku SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (III): Političko organizovanje Bošnjaka Sandžaka i zahtjevi za autonomijom SANDŽAK-NEISKORIŠTENA PRILIKA (IV): Politička borba i rivalstva bošnjačkih lidera u Sandžaku […]

Komentiraj