PONAŠANJE RUSIJE NA ZAPADNOM BALKANU (I): Okviri i sadržaji saradnje Rusije i Srbije

U narednih nekoliko tekstova pokušat ćemo na bazi dostupnih činjenica i mogućih zaključaka podrobnije rasvijetliti ulogu i aktivnosti Rusije na Zapadnom Balkanu te ukazati na glavne pravce i metode kojima Rusija širi svoj utjecaj u ovoj regiji, koristeći prije svega Srbiju, ali i bh. entitet RS.

Odnose sa bh. entitetom RS-om, Rusija tretira u okviru saradnje sa Srbijom

Na zajedničkim ideološkim osnovama, saradnja između Rusije i Srbije je intenzivna, što potvrđuju učestale uzajamne posjete njihovih državnih zvaničnika. Prilikom ruskih posjeta Beogradu, u protokolarne aktivnosti i radne sastanke, uključuju se zvaničnici bh. entiteta RS-a, relativizirajući značaj saradnje Rusije i BiH. Dakle, saradnju sa bh. entitetom RS-om, Rusija tretira u okviru saradnje sa Srbijom, a ne sa BiH.  Također, Rusija i Srbija, u svoju saradnju uključuju lidere srpskih ekstremista u Crnoj Gori.

  Dominantan utjecaj Rusije na Balkanu, bitno je teritorijalno sužen. Srazmjerno tome, Moskva djeluje s ciljem da maksimalno produbi dominantan utjecaj na prostoru koga čine Srbija i bh. entitet RS. Na Kosovu, u Crnoj Gori i Sjevernoj Makedoniji, Rusija subverzivno djeluje osloncem na opozicione, lokalne, ekstremne nacionaliste i crkvene strukture.  U tim, bitno suženim okvirima, Srbija provodi vanjsku politiku Rusije, koju slijede i vladajući lideri srpskih ekstremista u bh. entitetu RS-u na čelu sa Miloradom Dodikom.

Rusija je prisutna na Balkanu, radi svojih, a ne srpskih interesa

Kršeći Dejtonski sporazum, nenadležno preuzimajući ili negirajući ingerencije države BiH, Dodik udovoljava interesima Rusije, suštinski protiv Srbije i srpskog naroda. Proruska politika Srbije i vlastodržaca bh. entiteta RS-a, suštinski i praktički je antisrbijanska i antisrpska, u onoj mjeri u kojoj, prema političkoj volji Rusije, vladajući lideri srpskog naroda rizikuju sigurnost i mir za Srbiju i srpski narod, gradeći Srbiju da bude remetilački, a ne faktor sigurnosti i mira.

Zato, Dragan Šutanovac, poslanik u Skupštini Srbije, predsjednik Savjeta za strateške politike, bivši ministar odbrane Srbije, u beogradskom sedmičniku NIN, navodi: „Ruska projekcija moći  na Zapdnom Balkanu služi isključivo njenom  geostrateškom  pozicioniranju i jačanju, recimo pregovaračkog potencijala za rješavanje ukrajinske krize u narednom periodu.“[1] Šteta je što Dodik nema političkog sluha za takve nijanse i ocjene o ruskim motivima prisustva u BiH. Da Dodik ima osjećaj za političku realnost, kao i Šutanovac, zaključio bi da u cilju svojih ekspanzionističkih interesa, Rusija njega podržava i huška da, praktički, djeluje protiv svog naroda i svoje države. U provođenju operacija takozvane „meke moći“, Rusiji pogoduje Vučićeva i Dodikova ekstremno nacionalistička manipulacija emocijama građana opterećenih mitovima i posljedicama proteklih ratova kroz proces raspada bivše SFRJ. 

Proturječnost ruske podrške za integraciju Srbije u EU

Praktički, Srbija se ponaša kao da najveću korist ima od Rusije, iako predsjednik Srbije, Vučić ističe: „Nema ništa drugo što bi nam donijelo veće koristi od pristupanja u EU i zato je potrebno da prionemo na posao“,[2] odnosno da svi „prionu“ na postizanje uslova za prijem Srbije u članstvo EU. To su samo prazne fraze u usporedbi sa praktičnim ponašanjem Srbije koja na svom unutarnjem i vanjskopolitičkom planu, provodi politiku Rusije. Apsurdna su očekivanja da Srbija, provodeći vanjsku politiku Rusije, uđe u članstvo EU. 

Suštinski i praktički, protivurječna je podrška Rusije, srbijanskoj težnji da bude članica EU, s obzirom na činjenicu da je EU utemeljena na vrijednostima liberalne demokratije, a da su političke snage u Srbiji kojma Rusija daje podršku, ekstremno desničarske, uvezane sa desničarima širom Evrope koji djeluju na širenju i produbljivanju evroskepticizma. Pri tome treba imati u vidu da se ruska podrška desničarima u Srbiji produžava na podršku velikosrpskim nacionalistima, ekstremnim desničarima u drugim zemljama Zapadnog Balkana, posebno u BiH i Crnoj Gori, kao i desničarima širom Evrope koji djeluju s ciljem da se EU raspadne i nestane.   Rusija podstrekava desničare u zemljama Zapadnog Balkana i širom Evrope da u okvirima svojih zemalja i evropskih regija djeluju na destabilizaciji, po čemu se Rusija  ispoljava kao faktor ugrožavanja balkanske, evropske i globalne sigurnosti. 

Srpski narod nema konsenzusa za podršku Rusiji, što je bitno s obzirom da je istraživanjem podrške za nastavak procesa integracije Srbije u EU, utvrđeno da se većina građana Srbije izjašnjava za EU, nasuprot proruski motiviranim euroskepticima. Ipak, treba imati u vidu da istraživanja pokazuju da u Srbiji opada podrška integraciji u EU, što je posljedica destruktivnih utjecaja od strane proruskih političkih snaga i medija. Povećanje euroskepticizma je indikator da vladajući politički subjekti i lideri na čelu sa Vučićem, u balansiranju između EU i Rusije, imaju jače težnje prema Rusiji. Dakle, opadanje podrške građana da se Srbija integrira u EU, rezultat je  neiskrenog pristupa prema EU od strane  proruskih orjentiranih na vlasti, u kulturi, SPC-u i medijima.

U stavovima Srbije prema Ukrajini otkriva se neiskrenost i protivurječnost srbijanske vanjske politike. Formalno, Ukrajina priznaje Srbiju u granicama sa Kosovom u njenom sastavu, a Srbija priznaje Ukrajinu u granicama sa Krimom u njenom sastavu, što su ukrajinski predsjednik Petar Porošenko i srbijanski predsjednik Aleksandar Vučić, potvrdili prilikom posjete Porošenka Beogradu, početkom jula 2018. godine.[3] Ukrajina zamjeri Srbiji što se, ako već priznaje Ukrajinu u granicama sa Krimom u njenom sastavu, nije, zbog aneksije Krima, pridružila sankcijama Zapada protiv Rusije. To odbacivanje sankcija i politike Zapada u vezi sukoba Ukrajine i Rusije, potvrđuje da je Srbija, intimno i praktički na strani Rusije, iako to verbalno prikriva. 

Srbija odbacuje vanjsku politiku EU prema Siriji, pored ostalog i zato što je režim Barara al-Asada podržavao Miloševićev režim tokom ratova na Balkanu 1991.-1999. godine.  Forma podrške režimu Bašara al-Asada je proklamiranje neutralnosti Srbije, isto kao i u slučaju odbacivanja sankcija Rusiji. Konkretno, Srbija je odbacila pozive SAD i EU da podrži istragu  koju, po osnovu podataka da je Sirija upotrebljavala hemijsko oružje, provodi svjetska Organizacija za zabranu hemijskog oružja.[4]

Srbiji je jasno da ne može ući u članstvo EU, sve dok ne prihvati vanjsku i sigurnosnu politiku EU. Dakle, proklamirajući politiku neutralnosti kao formu odbacivanja konkretnih stavova vanjske i sigurnosne politike EU, Srbija neće postati članica EU. 

Sadržaji i ciljevi saradnje Rusije i Srbije

Najvažniji sadržaji saradnje Srbije sa Rusijom su: (a) transport i korištenje ruskog gasa; (b) naoružavanje Vojske Srbije; (c) djelovanje „Sputnjika“ i drugih ruskih medijskih kuća u zemljama Zapadnog Balkana; (d) obavještajna saradnja i djelovanje rusko-srpskog humanitarnog centra u Nišu; (e) modernizacija željeznica; (f) modernizacija zračnog saobraćaja; (g) rusko kreditiranje Srbije; (h) podrška saradnji između RPC-a i SPC-a, posebno u zaštiti „srpskih svetinja“; (i) realizacija projekata u oblasti kulture; …

Posjeta Putina Beogradu

Predsjednik Ruske Federacije, Vladimir Putin, posjetio je Beograd, 17.01.2019. godine. Vučić je organizirao da autobusima iz svih krajeva Srbije, na doček Putinu, dođe oko 100.000 građana i da se tako demonstrira „bratstvo“ ruskog i srpskog naroda. Ustvari, taj doček Putinu, bio je „kontramiting“ naspram tada aktuelnih građanskih protesta u Beogradu, gdje se svake subote okupljalo oko 35.000 nezadovoljnih Vučićevom autokratskom vladavinom.

Putin i Vučić su tada potpisali dvadesetak raznih sporazuma, od kojih su najznačajniji energetski i vojni sporazumi. Tokom posjete Beogradu, Putin je razgovarao sa predsjedavajućim Predsjedništva BiH, Miloradom Dodikom. Na mjestu njihovog razgovora, istaknuta je zastava BiH, što je bila  markantna protokolarna, medijski zapažena činjenica. Tako se pred javnošću ublažavao problem što Putin, u okviru saradnje sa Srbijom tretira i bh. entitet RS, što se ne čini, kako bi trebalo u saradnji Rusije sa BiH. Pored bh. entiteta RS-a, u okviru saradnje sa Srbijom, Rusija obuhvata i proruske lidere i političke faktore u Crnoj Gori, pa su na  zajedničkom ručku u čast Putina, prisustvovali lideri anticrnogorskog DF-a, Andrija Mandić i Milan Knežević[5] koji su imali istaknutu ali u konačnom bezuspješnu ulogu u pokušaju spriječavanja da Crna Gora uđe u članstvo NATO.

Posjeta Medvedeva, Beogradu

Premijer Rusije, Dimitrij Medvedev, došao je u Beograd 19.10., da bi 20.10.2019. godine, prisustvovao manifestacijama obilježavanja 75. godišnjice oslobođenja tog grada. Tokom te posjete, Medvedev je rekao da su „opasni pokušaji“ da se BiH i druge zemlje sa unutarnjim konfliktima, uvedu u NATO.[6] I tom prilikom, u Beogradu, na sastanku sa gostom iz Rusije, bili su lideri entiteta RS-a – predsjedavajući Predsjedništva BiH, Milorad Dodik i predsjednica RS-a, Željka Cvijanović.

Anomalije prisustva Rusije na Zapadnom Balkanu, pored ostalog indiciraju  i činjenice  o opsežnim mjerama sigurnosti za njene zvaničnike kada dolaze u Beograd. Medvedeva je obezbjeđivalo 5.000 srpskih policajaca i pripadnika tajnih službi, kao i 30 pripadnika ruskih obavještajnih službi. Tom prilikom Beograd je „zatvoren“ sa svim posljedicama koje se za Beograđane time podrazumijevaju. Sve se to činilo iako srbijanska javnost ima simpatije prema Rusiji i njenim zvaničnicima, za razliku od animoziteta koji se u Srbiji organizirano širi i produbljuje protiv bošnjačkog lidera Bakira Izetbegovića. On je uz neznatno osiguranje, igrao šah na otvorenom prostoru usred Beograda. Prema tome, za realne posmatrače Izetbegović je hrabar, a ruski zvaničnici za dolazak u Beograd, iz straha traže opsežne mjere sigurnosti jer znaju da vode nepravednu politiku.

Cilj Rusije – spriječiti da Srbija i BiH postanu članice NATO

Pored ostalih, bitan cilj prisustva Rusije na Balkanu je spriječavanje da zemlje u toj regiji postanu članice NATO-a. Provodeći vanjsku politiku Rusije, srbijanska Vlada, Skupština i predsjednik Vučić, oslanjajući se na Dodika, blokiraju integracijski put BiH u NATO.

Za postizanje svojih ciljeva na Balkanu, Rusiji su potrebne krize kojima će ona upravljati u toj regiji, jer stabilni uslovi, spriječavaju dominantnu poziciju Rusije prema Srbiji i bh. entitetu RS-u. 

U saradnji Rusije i Srbije, motivi su različiti. Srpski narod ima potrebu stabiliziranja političkih i sigurnosnih uslova, za ublažavanje i prevazilaženje međunacionalinih i međudržavnih tenzija, dok, po ocjenama relevantnih analitičata i pojedinih lidera srbijanske opozicije, među kojima i Saše Jankovića, Rusija ima interes da region Balkana drži u konstantnoj krizi, da „Balkan bude trn u peti“,[7] upravo oslanjajući se na Srbiju i bh. entitet RS, jer ni jedna druga zemlja Balkana, nije proruski orjentirana, već su sve orjentirane u pravcu integracije u EU i NATO. Problem je Rusije, što su Srbija i bh. entitet RS, njeni jedini oslonci u toj regiji.

Moskva nije sasvim zadovoljna onim što Srbija i njeni oslonci u BiH i Crnoj Gori, vazalski daju Rusiji, koja traži još više. Taj „manjak“ obzira Srbije prema Rusiji u odnosu na očekivanja i želje Moskve, indikator je nivoa srbijanske nužde da iz ekonomskih, političkih, sigurnosnih, tradicijskiuh i drugih razloga ima saradnju sa EU, njenim članicama i SAD-om. Zato diplomatija Rusije na Balkanu angažira najiskusnije profesionalce. Upravo to potvrđuje imenovanje Aleksandra Bocan-Harčenka za ambasadora Rusije u Beogradu, s obzirom da je ranije bio ambasador u Zagrebu i Sarajevu, a prije dolaska u Beograd usavršavao diplomatske poglede iz sjedišta Ministarstva vanjskih poslova u Moskvi.

Politička osnova i cilj rusko-srpskog savezništva na Balkanu, u proteklim decenijama, naročio u vezi sa posljedicama ratova kroz proces raspada bivše SFRJ,  pokazala se gubitničkom. Vladajuća politika je zloupotrijebila podršku koju je imala od srpskog naroda, te su, i za srpski i za druge narode, uslijedile katastrofalne ljudske žrtve, demografske promjene i razaranja materijalnih dobara, a najteža posljedica je razaranje međunacionalnih i međudržavnih odnosa na Balkanu. Nažalost, i pored žrtava koje je podnio srpski narod, vladajući lideri i politički faktori u Beogradu i Banjoj Luci, nisu izvukli nužne pouke, već i dalje, u savezu sa Rusijom, srljaju na pogrešnim osnovama i sa retrogradnim ciljevima.  

Uloga Rusije u kosovskoj krizi

Rusija upravlja kosovskom krizom. Usmjerava i hrabri Srbiju da istraje u odbacivanju priznanja Kosova. Srbijanski zvaničnici izvještavaju ruske autoritete o stanju na Kosovu. Ruski zvaničnici primaju izvještaje i  daju političke smjernice Beogradu. Također, Rusija daje garancije Srbiji da će u vezi Kosova od nje imati podršku, pomoć i zaštitu. Početkom oktobra 2018. godine, nakon razgovora sa Putinom u „četiti oka“, predsjednik Srbije, Vučić je rekao: „Očekujem jednako snažnu i još snažniju podršku Rusije u međunarodnim forumima, podršku teritorijalnom integritetu Srbije, kao i podršku  za nezavisno, slobodno i samostalno odlučivanje  zbog koga je Srbija cijenjena i poštovana.“[8]

Rusija upozorava Srbiju i međunarodnu zajednicu da ne bi bilo moguće provesti nikakav sporazum Srbije i Kosova ako nema saglasnost Rusije, jer eventualno postignuti sporazum, treba biti odobren u Vijeću sigurnosti UN-a, gdje Rusija može upotrijebiti veto  i osporiti sporazum. Zato su, i Zapad, i Srbija, i Kosovo obzirni prema stavovima Rusije u rješavanju kosovske i drugih kriza na Balkanu.

U situacijama kada Vlada Kosova poduzima policijske akcije na sjeveru Kosova, hapseći  prekršitelje kosovskih zakona, Srbija bi da može, ali ne može, u cilju „zaštite Srba“ upotrijebila vojsku da uđe na teritoriju Kosova. Mala je vjerovatnoća da će to Srbija ikada učiniti, jer bi time izazvala sukobe širih razmjera, s obzirom na ulogu međunarodne zajednice i NATO-a u osiguranju mira. Bilo je slučajeva da predsjednik Srbije u ulozi vrhovnog komandanta, naređuje  mjere „povišene borbene gotovosti“ Vojske Srbije, ali se nakon toga situacija brzo stišavala. To su bili slučajevi u kojima je Srbija demonstrirala da nema moć, iako je željela da pokaže svoju odlučnost. Tako naprimjer, „povišene mjere borbene gotovosti“ Vojske Srbije, Vučić je naredio početkom oktobra 2018. godine, povodom izlaska predsjednika Kosova Hašima Tačija, osiguranog policijskom jedinicom ROSU da se „provoza“ strateški značajnim vještačkim jezerom Gazivode koje je na Kosovu glavni izvor snabdijevanja električnom energijom.

(Global CIR Team/General Fikret Muslimović)

Nastavit će se…


[1]             Šutanovac Dragan, NIN, Beograd, 10.10.2019. godine, strana  15.

[2]             Vučić Aleksandar, Oslobođenje, 08.02.2018. godine, strana 13.

[3]             Aleksandar Vučić i Porošenko Petar, po kolumni Aleksić Jelene, Oslobođenje, 04.07.2018., str. 11.

[4]             Aleksić Jelena, Oslobođenje, 17.04.2018. godine, strana 11.

[5]             Karčić Hikmet, Preporod, 15.02.2019. godine, strana 10.

[6]             Medvjedev Dimitrij, Oslobođenje, 20.10.2019. godine, strana 1.-2.

[7]             Janjković Saša, Globus, Zagreb, 27.04.2018. godine, strana 24.

[8]             Vučić Aleksandar, 03.10.2018. godine, strana 12.

Objavljeno u:

Komentiraj