RADNIČKO SAMOUPRAVLJANJE: Prošlost ili budućnost?

Piše: Asim Mahmić

Obzirom da često putujem zbog studentskih obaveza za Sarajevo, na autobusnim stajalištima srećem ljude raznih profesija i životnih priča. Na jednom takvom putovanju uočio sam starijeg gospodina pristojnog držanja koji je bio veoma raspoložen za razgovor.

Prilikom upoznavanja saznao sam da je on profesor, bivši beogradski student, današnji bosanski penzioner. Tokom razgovora došli smo i do teme o studentskim razmjenama i ekskurzijama u to vrijeme. Profesor mi tada ispriča jednu zanimljivu anegdotu.

Naime, u posjetu Jugoslaviji dolazili su studenti sa moskovskog državnog univerziteta Lomonosov. Naravno,kaže mi on, mi smo tada veoma mnogo hvalili nase socijalističko samoupravljanje. Obilazeći Dalmaciju studenti su morali presjesti u voz koji je kasnio. Tada se jedan moskovski student našali rekavši kako je kod vas Jugoslavena i voz izgleda na samoupravljanje, kada želi on dođe, kada neće on kasni.

Prisjećam se tog događaja dok istražujem šta je to u stvari socijalističko ili radničko samoupravljanje, koje je bilo vladajuća ekonomska doktrina u bivšoj Jugoslaviji. Odlučio sam o tome napisati jedan članak nastojeći običnom čovjeku, prvenstveno radniku, približiti značenje pojma radničko samoupravljanje.

Počeci jugoslovenskog radničkog samoupravljanja

Pojam samoupravljanje većinu Balkanaca asocira na jugoslovensku ekonomsku doktrinu o radničkom samoupravljanju koju je zvanično uvela nakon čuvenog

Titovog “NE” Staljinu, i rezolucije Informbiroa. Ipak, pojam i ideja samoupravljanja se javlja mnogo ranije i koristili su je mnogi društveni i politički pokreti. Laički rečeno, samoupravljanje je koncept koji nalaže upravljanje društva samim sobom, bez vanjske prinude. Čuvena Pariska komuna je bila jedan vid samoupravljanja, koja se organizirala na ideji komunizma savjeta, idealne za samoupravljanje na manjoj teritoriji, sa manje stanovnika.

Najpoznatiji vid samoupravljanja jeste jugoslovenski model koji se zvanično nazivao “Socijalističko samoupravljanje” i koji se u Jugoslaviji službeno provodio od 1950. godine. Nakon pobjede Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu, koja je osim što je bila ratna, bila i pobjeda socijalističke revolucije, dolazi do promjene ekonomske doktrine i usvajanja planske privrede kao osnove privrednog sistema u zemlji. Po ugledu na Sovjetski Savez napravljen je prvi “Petogodišnji plan” u kojem su planirani veliki privredni projekti i sveopći napredak privrede u zemlji.

U tom periodu započinje proces kolektivizacije i nacionalizacije privatne imovine prijeratnih buržuja, koja je postala javna imovina, čije korištenje je bilo namijenjeno u općenarodne svrhe. Cjelokupna privredna politika je bila samo kopija sovjetske privredne politike toga doba i nije bilo nekih naročitih inovacija ili načelnih promjena. Međutim, sa sukobom na relaciji Staljin-Tito i poznatom rezolucijom Informbiroa, počinje veliki zaokret u jugoslovenskoj ekonomskoj doktrini.

U zemlji se nakon rezolucije sve više javlja teoretisanje socijalizma i traženje prihvatljivih modula ekonomske politike koji bi se bitno razlikovali od sovjetske privredne doktrine. Ipak, nije se tako lahko moglo pristupiti promjeni ekonomskog sistema, obzirom da je zemlja bila u blokadi od strane zemalja Istočnog bloka, i sve do postepenog otvaranja ka Zapadu nije se moglo započeti sa promjenom ekonomskog sistema.

Glavni arhitekti novog ekonomskog sistema bili su Milovan Đilas i Edvard Kardelj. Njihova zamisao je bila da se stvore posebni organi u svakom preduzeću koji su nazivani “radničkim savjetom” koji bi tako upravljali u jednom preduzeću i donosili ključne odluke koje bi tako bile u interesu radnika. Radnički savjeti su morali učestvovati u svim bitnim pitanjima preduzeća. Prvi radnički savjet je osnovan u fabrici “Prvoborac” u Solinu kod Splita uoči nove 1950. godine. Radnički savjeti su imali 15 i 120 članova. U njima je predviđeno da se vrši opće, neposredno i tajno glasanje pri postavljanju i smjenjivanju članova. Zanimljivo je, da su sami radnici birali članove upravnih i nadzornih odbora preduzeća i tako imali puno demokratsko pravo da učestvuju u krojenju ekonomskih i drugih planova i programa svog preduzeća.

Na kraju svake godine pred članove radničkog savjeta se podnosio finansijski izvještaj o poslovanju preduzeća u protekloj godini, a ako bi postojao višak sredstava, radnički savjet bi tada odlučivao u šta da preusmjeri taj višak, da li u kupovinu savremenije opreme i mašina, ili naprimjer, u izgradnju stambenih zgrada. Može se zaključiti da su radnici bili veoma zadovoljni ovakvim ekonomskim sistemom, jer za razliku od prošlog ekonomskog sistema u vremenu do 1950, a naročito za razliku od kapitalističkog sistema,u sistemu samoupravljanja radnici su imali mnogo veće ovlasti u kreiranju svog položaja i u preduzeću, ali i u društvu.

Ernest Mendel/Foto: Wikipedia

Dok su mnogi marksistički mislioci sa Istoka smatrali sistem radničkog samoupravljanja kratkotrajnim, ili da je on samo put ka restauraciji kapitalizma, bilo je i onih marksističkih mislilaca koji su iskazivali pohvale jugoslovenskom privrednom modelu i smatrali ga ako ne najboljim, onda veoma dobrim oblikom socijalističke privrede. Jedan od njih bio je i Ernest Mandel. Mandel je bio belgijski državljanin, marksistički teoretičar koji je prihvatio trockističku viziju marksizma.

U svojim radovima veoma mnogo je kritikovao sovjetski model socijalizma, tj. socijalizma u jednoj državi, i kao njegov istomišljenik Lav Trocki smatrao ga je  izopačenim. Njegova glavna ideja je bila da socijalizam može biti svjetski ili ga i nema u stvarnosti. Mandel u svojoj knjizi “Jugoslovenska ekonomska teorija” koju je napisao 1967. godine, pohvalno govori o jugoslovenskom ekonomskom modelu, uz opasku da je on sigurno bolji i “socijalističniji” od sovjetskog ekonomskog modela.

Treba imati u vidu da Mandel polazi od teorijskih postavki trockizma, koje on u toj knjizi naravno svesrdno brani. Kao jedan priznat marksistički teoretičar vrijedan je spomena jer je bez obzira na ideološku pozadinu, pohvalio jugoslovenski samoupravni model.

Samoupravljanje kao alternativa liberalnom kapitalizmu

U današnje vrijeme ekonomija skoro cijelog svijeta zasnovana je na kapitalizmu. Međutim, sve se više javljaju pokreti koji ukazuju na nepravdu ovog ekonomskog sistema i tragaju za ekonomskim alternativama, koje bi svijet učinile boljim mjestom za življenje. Jedan od takvih pokreta je i pokret Marx 2.0.

Teoretičari iza ove ideje praktično ideje Marksa prilagođavaju 21. vijeku. U najkraćem, ideja je da profit i upravljanje moraju biti u rukama radnika. Neki modeli iz teorije Marks 2.0 podrazumijevaju da su radnici ujedno i vlasnici, u potpunosti odgovorni za uspjeh ili neuspjeh preduzeća.

David Schweikart, filozof, zastupnik teorije Marx 2.0

Poznati filozof David Schwiekart predlaže jedan privredni model baziran na ekonomskom sistemu bivše Jugoslavije. Takav model uzima državu kao primarnog vlasnika i investitora. U njemu, sredstva neophodna za rad radnici dobijaju od države, koriste ga u poslovanju, i kao u Jugoslaviji višak vrijednosti na kraju godine dijele na dvoje, jedan dio daju državi, a jedan dio dijele međusobno. Ovakav pristup radnika čini zadovoljnim, obzirom da učestvuje i u upravljanju preduzećem, ali i u korištenju viška vrijednosti koji je on sam proizveo.

Čini se kako samoupravljanje po jugoslovenskom modelu dobija sve više na značaju u svijetu i predstavlja veoma poželjan ekonomski sistem kod mnogih teoretičara, ali i običnih radnika.

Ono što smo mi nažalost sami uništili danas to drugi obilato koriste. Ko zna možda je radničko samoupravljanje budućnost savremenog svijeta, vrijeme će pokazati.

(Global CIR/Autor: Asim Mahmić)

Stavovi izneseni u kolumnama i komentarima su lični stavovi autora i ne odražavaju nužno stav redakcije globalcir.com portala.

Komentiraj