PREKRAJANJE HISTORIJE U POSTSOCIJALIZMU: Igra ogledala za lažne heroje u Ukrajini!

Početkom jula 2016, gradsko vijeće u Kijevu je odlučilo da preimenuje Moskovsku aveniju u „Aveniju Stepana Bandere”, veoma kontroverznog ukrajinskog nacionaliste (1909-1959). „Heroj” u borbi protiv sovjetske vlasti bio je zarobljenik u vrijeme nacizma, ali i nacistički saveznik od juna 1941, pa sve do kraja 1944. Proglašena u okviru „Zakona o dekomunizaciji” koji je usvojen 2015, ova promjena imena nastoji da ukloni naslijeđe Sovjetskog Saveza, koliko i preteću sjenku Kremlja. S druge strane granice, ona podsjeća na neke loše uspomene u Poljskoj.

Dvadeset drugog jula je u poljskom Sejmu (donjem domu parlamenta) pak izglasan – pretežnom većinom – zakon kojim se masakr u Volinju iz 1943. proglašava „etničkim čišćenjem” i „genocidom”. Tokom Drugog svjetskog rata, na tom području, koje je danas u sjeverozapadnoj Ukrajini, stradalo je između četrdeset i stotinu hiljada Poljaka, „brutalno su ih ubili ukrajinski nacionalisti”, prema poljskom parlamentu. Odgovorni za taj masakr bili su borci Ustaničke ukrajinske armije (Ukrayins’ka Povstans’ka Armiya, UPA), koju je osnovao Stepan Bandera, a koja je danas slavna u Ukrajini zbog svoje borbe za nacionalnu nezavisnost. Ipak, osuđena je kao krivac za masakr nad Jevrejima i Poljacima, i bila je u kolaboraciji sa nacističkom Njemačkom.

Uprkos strateškim interesima između Kijeva i Varšave protiv moćnog ruskog susjeda, ovo glasanje obilježava „kraj poljsko-ukrajinskog medenog mjeseca”, prema historičaru Vasilu Raševiču, profesoru na Katoličkom univerzitetu u Lavovu (zapadna Ukrajina). Zaista, spor između dvije zemlje nije ništa novo, ali su nedavne zakonodavne inicijative onemogućile da se uspostavi zajednička vizija prošlosti. „Trebalo bi historiju ostaviti historičarima i spriječiti političare da nameću svoje interpretacije”, kaže Volodimir Vjatrovič, direktor ukrajinskog Instituta nacionalnog sjećanja. Vasil Raševič pak ističe kako je ovaj institut upravo dizajniran radi „razvijanja službene verzije historije”.

Volodimir Vjatrovič je jedan od glavnih promotera četiri zakona o historijskom sjećanju koji su izglasani u maju 2015. u Vrhovnoj radi (ukrajinski parlament). Jedan od ovih zakona kriminalizuje promovisanje „totalitarističkih ideologija komunizma i nacizma”; drugi zakon omogućava demontiranje statua i preimenovanje lokaliteta koji nose imena vezana za sovjetsku prošlost; treći zakon organizuje potpuno otvaranje sovjetskih arhiva; a četvrti zakon prevrednuje sjećanje na „borce za nacionalnu nezavisnost Ukrajine u 20. vijeku”.

Pokrenuto od vlade nakon „revolucije dostojanstva” 2014, ovo prekrajanje historije oslanja se na nacionalni narativ koji se prvo razvio na zapadu zemlje od 1991, a popularizovan je u vrijeme predsjedništva Viktora Juščenka (2005-2010). Uredba donijeta u vrijeme njegovog mandata načinila je Stepana Banderu „herojem Ukrajine”, što je prouzrokovalo duboku odbojnost prema Centru „Simon Vizental” koji pak podsjeća na odgovornost Bandere za ubistvo hiljada Jevreja. Ovaj proces je podstakao polemike, kako u Ukrajini, tako i u inostranstvu. Pravni eksperti Venecijanske komisije (Vijeće Evrope) decembra 2015. takođe su osudili „nepotpuno” zakonodavstvo koje uvodi stroge kaznene sankcije.

Za Volodimira Vjatroviča izgleda cilj ipak opravdava sredstva. „Najvažnije je da se uklone tragovi sovjetske okupacije”, tvrdi odlučno u svojoj kancelariji u Kijevu. „Potrebna je radikalna akcija. Sovjetsko naslijeđe neće nestati samo od sebe. Ako ne učinimo ništa da prikrijemo njegove tragove, ono će povratiti svoju snagu.”

Pre više od godinu dana, Lenjinove statue su padale jedna za drugom, u akciji koja se zove „Leninopad” (bukvalno „pad Lenjina”). U govoru 15. maja 2016. ukrajinski predsednik Petro Porošenko pozdravio je uklanjanje oko hiljadu spomenika bivšeg boljševičkog vođe iz javnog prostora, koje je otpočeto decembra 2013, i preimenovanje sedam stotina lokaliteta. Maja 2016. je Dnjepropetrovsk, grad od milion stanovnika na istoku zemlje, preimenovan u Dnjepar – ne bi li se uklonila bilo kakav referenca na ukrajinskog komunistu Grigorija Petrovskog (1878-1958), odgovornog za ‘veliki teror tridesetih godina prošlog vijeka’.

Ipak, ovaj ikonoklastički bijes malo može doprinijeti pomirenju zemlje sa vlastitom historijom. „Lenjin je postao neka vrsta nebuloznog božanstva koje otjelotvoruje zlo, simbolizuje moć drugog, moć stranca”, kaže istraživačica Miroslava Hartmond sa Odsjeka za političke nauke na Univerzitetu Oksford. Zapravo, izgleda da se nikome iz vlade u Kijevu ne čini nužnim da razmotri komunistički period (koji je trajao 74 godine) kao stranicu knjige nacionalne historije.

„Naši spomenici nisu zaštićeni, umjetničko naslijeđe cijelog jednog perioda je u opasnosti da nestane”, žali se ukrajinski umjetnik Leonid Maručak. „U nekim gradovima istočne Ukrajine koji su izgrađeni između 1920. i 1930, poput Severodonjecka ili Lisičanska, nema druge historije osim historije SSSR-a. Uništavajući to shećanje dovodi se u pitanje oshećaj identiteta lokalnog stanovništva.” Neki su odabrali da na ovu opštu konfuziju odgovore sprdnjom. U Odesi je Lenjin pretvoren u Darta Vejdera. U Zakarpatskoj oblasti „Lenjinova ulica” postala je „Ulica Džona Lenona”.

„Za Ukrajinu je teško da izmisli novi narativ, jer je zemlja uvijek bila određena u odnosu spram ‘drugog’, nasuprot neprijatelju, kolonizatoru, ugnjetaču”, dodaje Miroslava Hartmond. Zakon o prevrednovanju „boraca za nacionalnu nezavisnost Ukrajine u 20. vijeku” pretenduje na to da popuni ovu prazninu, određujući pozitivno ono što bi trebalo biti ukrajinska historija. Ali njime se u istu ravan stavljaju protivnici koji su se sedamdesetih godina borili za ljudska prava i UPA borci koji su sarađivali sa nacističkom armijom.

„Bandera se protivio Staljinu, ali to ne znači da se razlikovao od njega”, navodi historičar Timoti Snajder. On podsjeća da su prve žrtve Banderinih ljudi tridesetih godina 20. vijeka bili Ukrajinci koji su bili neprijateljski raspoloženi prema nacionalističkom lideru. Izgleda da te finese ne uznemiravaju Volodimira Vjatroviča. On je u nedavnoj polemici učešće UPA u masakru u Volinju sveo na „pitanje gledišta”. Postoji bojazan da će budući tretman sovjetskih arhiva, povjeren ukrajinskom Institutu nacionalnog sjećanja, pratiti tu orijentaciju. „Ovi dokumenti ne smiju služiti samo radi diskreditovanja sovjetske epohe, već bi trebalo da omoguće izgradnju balansirane historije Ukrajine”, upozorava Julija Šukan, predavačica na Univerzitetu Paris-Ouest-Nanterre.

Od sukoba na Majdanu (Trg nezavisnosti u Kijevu) početkom 2014. i svrgavanja bivšeg predsjednika Viktora Janukoviča, koji je optužen da je čovjek Moskve, „Bandera je postao simbol otpora protiv korumpiranih, protiv režima koji podržava Rusiju; simbol koji prevazilazi ulogu promotera etnonacionalističkog ekskluzivizma. On od tada predstavlja lojalnost prema ukrajinskoj državi”, objašnjava historičar Serhi Jekelček. Ovaj narativ, koji se nadovezuje na prethodne, mogao bi još više zakomplikovati rješavanje starih sporova, ukoliko ne prođe kroz sito i rešeto ozbiljne analize.

Devetog maja 2015, tokom proslave kojom se obilježava kraj Drugog svjetskog rata, predsjednik Porošenko je rekao kako su borci UPA „otvorili drugi front protiv nacista” (koji je postojao samo neko vrijeme). Međutim, nije prozborio nijednu riječ o zločinima tih boraca, o njihovoj kasnijoj kolaboraciji, o ulozi Crvene armije i borbe partizana u protjerivanju nacista. Ovo je upadljiva ilustracija za Timotija Snajdera koji veruje da je svijet ušao u „eru sjećanja, a ne u eru historije”, eru u kojoj analize ne odolijvaju političkoj instrumentalizaciji.

 

(Global CIR/Le-Monde/Prijevod: Maja Solar)

Komentiraj