‘KOLABORACIJA NIJE ZLOČIN’: Novo ispisivanje historije Balkana

Prošlog ljeta, ponovo je otvorena srpsko-hrvatska prepirka o historiji. Srbija je optužila Hrvatsku za rehabilitaciju ustaškog režima iz perioda od 1941. do 1944. koji je odgovoran za smrt stotina hiljada Jevreja, Roma i Srba. Sve nacionalističke vlade Balkana su falsifikovale ili zloupotrebljavale historijske činjenice radi pravdanja ili jačanja sopstvene vlasti. Sve su isto tako „štimovale“ svoje nacionalne historije da bi skrajnule ili unizile sećanje na antifašističku borbu koja je bila jedan od stubova Jugoslavije. Četvrt vijeka poslije kraha socijalističke federativne republike, sve je ovo ponovo van kontrole.

U julu prošle godine zagrebački Županijski sud poništio je presudu iz 1946. kojom je kardinal Alojzije Viktor Stepinac (1898–1960) osuđen za kolaboraciju sa Nezavisnom državom Hrvatskom (NDH), koju su ustaše uspostavile 1941. pod pokroviteljstvom nacističke Njemačke. Stepinac, inače zagrebački nadbiskup od 1937, kontroverzna je ličnost. Kao nadbiskup sve do kraja rata, podržao je ustaški režim, iako njegove pristalice ističu da je osuđivao njegovu „rasnu politiku“ u nekim svojim propovijedima i tvrde da je njegovo suđenje zapravo bio komunistički manevar kako bi se ograničio uticaj Rimokatoličke crkve.

Zatvoren je prvo u Lepoglavi, a potom prebačen u kućni pritvor u rodnom selu Krašiću, nadomak Zagreba, gdje je i umro. Zvanje kardinala Stepinac je dobio 1952. od pape Pija XII, a 1998. ga je Jovan Pavle II beatifikovao. Vatikan je trenutno odložio Stepinčevu kanonizaciju kako ne bi ugrozio dijalog sa pravoslavnim crkvama, što je prioritet za papu Franju.

U Hrvatskoj se odvija zakasnjela „nacionalna revolucija“. Po dobijanju nezavisnosti i u toku ratova devedesetih, pod vođstvom nacionaliste Franje Tuđmana i njegove stranke, Hrvatske demokratske zajednice (HDZ), Hrvatska je preduzela prve korake u pravcu distanciranja od simboličke i ideološke baštine antifašističkog pokreta otpora iz Drugog svjetskog rata. Neke hrvatske borbene formacije bile su otvoreno proustaške, prije svega u Bosni i Hercegovini. Hrvatska vlada pridaje manji značaj godišnjoj komemoraciji pobune logoraša iz Jasenovca od 22. aprila 1945, dok je, sa druge strane, komemoracija blajburškog masakra zvanični događaj (u maju 1945, blizu Blajburga, u brdima južne Austrije, Titovi partizani opkolili su civile i vojsku ustaškog režima i pogubili više desetina hiljada ljudi. Svake godine, obilježavanje ovih događaja iznova pokreće unutrašnji rat sjećanja. Prisustvo državnih zvaničnika bilo na jednoj, bilo na drugoj ceremoniji izaziva kritike. Ove godine hrvatska predsednica Kolinda Grabar Kitarović (HDZ) „nije mogla“ da ode u Jasenovac, ali je prisustvovala ceremoniji u Blajburgu.

Ipak, ustaški režim nikada nije zvanično priznat. Ustav usvojen prilikom proglašenja nezavisnosti poziva se i na „antifašističko“ naslijeđe. Ova ambivalencija se može djelimično objasniti i ličnim položajem Tuđmana, koji je od partizanskog generala i kadra jugoslovenskog režima postao nacionalista tokom sedamdesetih godina.

Nezavisna Hrvatska odbacuje i međuratnu Kraljevinu Jugoslaviju i Titovu socijalističku Jugoslaviju, ali polaže pravo na antifašistički otpor kao dio sopstvene historije. Otišlo se i korak dalje kada se desnica vratila na vlast u Hrvatskoj posluhe izbora u novembru 2015. godine. Domoljubna koalicija, koja pod vođstvom HDZ-a okuplja sve pokrete ekstremne desnice u Hrvatskoj, morala je da uđe u savez sa Mostom (Most nezavisnih lista), „narodnim pokretom“ čije je vođstvo blisko katoličkom kleru, dok je mjesto premijera dobio Tihomir Orešković, hrvatsko-kanadski biznismen bez stranačke orijentacije, ali sa jakim vezama sa Opus Dei (2). Savez se raspao u junu prošle godine, što je bio okidač za nove izbore u septembru, poslije nekoliko mjeseci ogorčene rasprave o revizionizmu.

Unutrašnji neprijatelji

Bivši hrvatski ministar za kulturu Zlatko Hasanbegović, popularna ličnost u tadašnjoj vladi, historičar je koji negira Holokaust i nekadašnji član ekstremno desne Hrvatske čiste stranke prava (HČSP), prije dolaska u HDZ.

Hasanbegović odbacuje hrvatsko antifašističko naslijeđe, a antifašizam smatra „idejom bez značenja“ koju su izmislile „boljševičke diktature“. U svojim djelima se trudi da umanji značaj politike istrjebljenja ustaškog režima. Kao zagrebački musliman, Hasanbegović potiče iz krajnje marginalne političke tradicije muslimana iz BiH koji su stali na stranu ustaša. Neki su se pridružili 13. SS brdskoj diviziji Handžar, odgovorivši na poziv muftije jerusalimskog Amina el Huseinija na kolaboraciju.

Historičar Tvrtko Jakovina kaže: „Vlada isto tretira kolaboraciju i zločine komunizma, i smatra dva oblika totalitarizma, komunizam i fašizam, podjednako lošim. U praksi, to joj omogućava da stigmatizuje ’unutrašnje neprijatelje’, počev od ’komunista’ i svih onih koji osjećaju nostalgiju za Jugoslavijom, preko Srba i drugih nacionalnih manjina, pa sve do loših katolika, feministkinja i seksualnih manjina.“

Hrvatski revizionizam je dio trenda koji je prisutan u cijeloj Srednjoj Evropi. Za vrijeme premijera Ive Sanadera (2003–2009), HDZ je počeo politički da se repozicionira, sa jasnom perspektivom pridruženja Evropskoj uniji. Nakon pristupanja u julu 2013, stranka je otišla skroz udesno.

Milorad Pupovac, predsjednik Srpskog nacionalnog vijeća u Hrvatskoj, izjavio je u maju prošle godine sledeće: „Jedan od vođa HDZ-a mi je rekao: ’Prvi cilj smo postigli nezavisnošću, a drugi ulaskom u EU; sad je vreme da napravimo pravu nacionalnu državu.’“ Kada je Hrvatska postala članica, EU je ostala bez glavnog mehanizma kojim je, tokom procesa pridruživanja, mogla da sprječava ili kažnjava odstupanje od usvojenih ideoloških normi. Hrvatska, koja već dugo želi da postane članica krajnje konzervativne Višegradske grupe (Mađarska, Poljska, Slovačka, Češka), smatra da joj prihvatanje od strane EU daje sredstva za potvrđivanje svog „nacionalnog identiteta“, i to u krajnje desnoj režiji.

Revizionizam cvjeta i u Srbiji. Narodna skupština je 2004. donijela zakon kojim se dodjeljuju ista prava na penzijsko osiguranje i partizanskim i četničkim borcima. Zakon je predložio Vojislav Mihailović, tadašnji poslanik monarhističkog Srpskog pokreta obnove (SPO). Mihailović je unuk Dragoljuba Draže Mihailovića (1893–1946), vođe jugoslovenske armije u Srbiji, koja je tokom Drugog svjetskog rata sadržala i gerilske četničke jedinice.

Taj pokret, odan vladi u londonskom progonstvu, u početku se borio protiv okupatorskih snaga (nacističkih, bugarskih, italijanskih), srpskih kolaboracionista u marionetskoj Vladi narodnog spasa i ustaškog režima. Kasnije su neke jedinice odlučile da sarađuju sa okupatorom, a da se bore protiv partizana, koji su zbog svog sve većeg uticaja obezbjedili podršku Velike Britanije od 1943. pa nadalje. Poslije lova po planinama istočne Bosne, Draža je uhapšen 1946, osuđen u Beogradu i strijeljan. Poslije novog suđenja 2006, rehabilitovan je u maju 2015. godine. Iako historičari priznaju ambivalentnost nacionalističkog četničkog pokreta, koji je prvobitno bio pokret otpora prije nego što se djelimično okrenuo kolaboraciji, ta rehabilitacija otvorila je druga pitanja: ako je Draža bio nevin, onda je njegovo pogubljenje zločin jugoslovenskih komunističkih vlasti.

Srbija je otišla dalje sa početkom suđenja za rehabilitaciju generala Milana Nedića (1878–1946). Nedić je bio načelnik generalštaba jugoslovenske vojske 1934/35, a postavljen je za ministra vojske i mornarice 1939. Godinu dana kasnije, knez Pavle ga je primorao da dâ ostavku na to mesto zbog svojih simpatija za nacističku Nemačku. Nedić se smatra odgovornim za krah jugoslovenske odbrane od nacističke invazije u aprilu 1941.

U augustu iste godine došao je na čelo marionetske Vlade narodnog spasa. Pod vođstvom njemačkog vojnog upravnika, Nedićeve snage bile su umiješane u hapšenje, deportovanje i ubistva na hiljade Jevreja i boraca pokreta otpora. Historičar Bojan Dimitrijević, vatreni zagovornik Nedićeve rehabilitacije i nekadašnji član vođstva Demokratske stranke (DS), bliske Socijalističkoj internacionali, na suđenju je izjavio da „kolaboracija nije zločin, već samo oblik saradnje sa okupatorom“.

Rasprava u mutnom

Pre Dimitrijevića, Srpska liberalna stranka (SLS), mala organizacija koja ne postoji od 2010, takođe je zagovarala Nedićevu rehabilitaciju. Takav entuzijazam ne proizilazi iz podrške ideologiji nacizma, već iz odbacivanja jugoslovenskog komunizma koje je toliko zagriženo da svi njegovi protivnici odmah dobijaju na legitimnosti. Srpska liberalna stranka se protivila Titovom režimu i kao društvenom sistemu i kao federalnom i višenarodnom projektu koji je ‘kočio razvoj srpskog naroda’.

Za SLS, Srbija, kao ustavna monarhija od sredine 19. vijeka i, stoga, jedna od najstarijih demokratija u Evropi, zbog Tita nije mogla da slijedi svoj prirodni razvojni put. Srpski revizionisti sebe smatraju borcima protiv monolitnog shvatanja historije koje su nametali komunisti; odbacuju „mit“ bratstva i jedinstva jugoslovenskih naroda, kao jedan od oslonaca Titove vlasti.

Suština ovog sukoba nije bila najjasnija za vrijeme Slobodana Miloševića (1989–2000), koji je umio da se predstavi kao pripadnik obiju strana. Kao bivši šef Saveza komunista Srbije, Milošević se predstavljao kao branilac jugoslovenske baštine, ugrožene odvajanjem drugih republičkih jedinica; u isto vrijeme rehabilitovao je srpski nacionalizam u njegovom najkonzervativnijem i najtvrđem obliku.

Od 2012, u Srbiji je na vlasti liberalno-konzervativna Srpska napredna stranka (SNS). Iako potiče iz ekstremne nacionalističke desnice, SNS je u potpunosti promijenila svoj imidž 2008. godine, a od tada za sebe tvrdi da je stranka jasnog proevropskog usmerenja.

Premijer Aleksandar Vučić, koji je u mladosti, kao ambiciozan član Srpske radikalne stranke (SRS) tokom devedesetih, pozivao na ubijanje muslimana, daje sve od sebe da gaji imidž uglađenog tehnokrate. S jedne strane, Vučić sprovodi krajnje liberalni reformski program, dok, sa druge, podstiče sve jači kult sopstvene ličnosti, izbegavajući da mnogo govori o prošlosti. Najviše priča o „Srbiji budućnosti“ koja će raskrstiti sa duhovima svoje prošlosti i poravnati svoje historijske račune – naročito onaj sa Kosovom, čiju nezavisnost, proglašenu 2008, Srbija postepeno priznaje.

Za Zapad, historija Balkana djeluje složeno i zbunjujuće. Njena složenost služi kao izgovor za izbjegavanje bilo kakvog pokušaja da se učini shvatljivom i predstavlja dio ideološkog paketa koji bugarska historičarka Marija Todorova naziva balkanizmom, što je pojam blizak Saidovom orijentalizmu.

Perspektiva pridruživanja EU posle ratova devedesetih trebalo je da ponudi balkanskim državama izlaz iz ponavljanja tragične prošlosti. Članstvo je trebalo da bude karta za izlazak iz historije, što je sastavni dio procesa „evropeizacije“. Jalovost takvih ciljeva može se vidjeti na primjeru Hrvatske. Ipak, s obzirom na to da proširenje EU više nije na dnevnom redu, mnogim evropskim diplomatama odgovara Vučićev deideologizovani diskurs, pošto djeluje da može da garantuje stabilnost u Srbiji.

Zaboravljeni su njegovi nacionalistički ispadi i oprošteni kao grijesi iz mladosti. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju nije uspio da spreči da nekadašnji ratni huškači ostanu na političkoj pozornici. Navodna istovjetnost ustaša i partizana u Hrvatskoj, kao i navodna historijska neutralnost srpskih vlasti, imaju zajednički cilj: omalovažavanje i krajnje uništenje sjećanja na jugoslovenski pokret otpora koji je socijalističku viziju sjedinio sa željom za miroljubivom koegzistencijom i obećanjem jednakosti.

U Makedoniji, brisanje sjećanja poprima neobične oblike. Od 2011. godine, impresivni Muzej makedonske borbe za državnost i samostalnost u Skoplju priča priču o makedonskim narodnim borcima koje su ugnjetavali Turci, Srbi, Bugari i, naposlijetku, jugoslovenski komunisti. To Makedoniji, napokon „pomirenoj“ pod vođstvom VMRO-DPMNE, daje za pravo da zaboravi svoje historijske rane i podjele, iako sopstvenu državnost duguje antifašističkom pokretu. Upravo se taj momenat mora izbrisati. Svjetleće fontane namjesto istorijske analize, dok kvislinzi i borci pokreta otpora postaju tek likovi u lakoj predstavi.

 

(Žan-Arno Derans/Prijevod: Vuk Vuković/Le-Monde)

Komentiraj