HRANA I IZVOR VODE: Kako smo pripitomili lubenice?

Kada smo se počeli sladiti lubenicama? Kako smo ih pripitomili i od njih vještačkim odabirom stvorili slađi, crveniji plod?

Slikovni rezultat za Kako smo pripitomili lubenice?

Lubenica (naučnog naziva Citrullus lanatus) biljka je iz porodice bundeva, Cucurbitaceae, zajedno sa dinjom, tikvom, bundevom, tikvicama, krastavcem i lufom – biljkom od koje se prave “lufe” za pranje tijela.

Hrana i izvor vode

Sama priča o davanju naučnog naziva ovoj biljci nije bila bez peripetija: kada ju je Carl Linnaeus, otac taksonomije, opisao 1753. godine, svrstao ju je u rod bundeva, Cucurbita, i dao joj naziv Cucurbita citrullus. Međutim, poslije, 1836. njemački botaničar Heinrich Adolf Schrader odvaja bundevu i lubenicu u različite rodove te lubenici daje naziv Citrullus lanatus.

Lubenica je oko 92% voda, ali sadrži i vitamine A, B6 i C te nezanemarljivu količinu likopena, koji biljkama, a naročito plodovima i cvjetovima daju crvenu boju. Zapravo, količina likopena u lubenici je jedna od najvećih u svježim plodovima i za njih važi da su jak antioksidant.

Likopen je karotenoidni pigment, poput beta-karotena (spoj koji mrkvi daje narančastu boju), ali se ne razlaže na vitamin A, a ima ga dosta i u paradajzu (Solanum lycopersicum), kojem također daje specifičnu boju. Lubenica zapravo sadrži čak i više likopena od paradajza: može sadržati do oko 72 mikrograma po gramu, dok sirovi paradajz maksimalno ima oko 42 mikrograma po gramu. Likopen je povezan s nizom zdravstvenih koristi, iako su naučni dokazi za većinu njih trenutno u sukobu ili su ograničeni.

Postojbina lubenice je sjeverna i zapadna Afrika, gdje i danas raste gorka jabuka (Citrullus colocynthis), žutog manjeg ploda i, kako joj samo ime kaže, ne baš prijatnog okusa, daleko od onoga što mi danas poznajemo kao lubenicu. Jedna varijanta gorke lubenice, ali iste vrste Citrullus lanatus var. caffer, raste divlja u pustinji Kalahari i tu je nazivaju tsamma. Ljudi plemena San, koje mi često zovemo Bušmani, koriste ovu biljku i kao hranu i kao izvor vode.

Međutim, stotine i stotine godina vještačkog odabira i hibridizacije, od ove biljke su stvorile ugodan plod crveno-ružičaste unutrašnjosti, mirisan i sladak, kakvog ga danas znamo. Ove gorke lubenice su pune spoja kukurbitacina, koji je gorak.

Još su u grobnicama faraona, kod mumija starih 3.500 godina, pronađene sjemenčice lubenice, tačnije i C. lanatus i C. colocynthis. Čak su i analize ostataka lišća potvrdile da se u tu radi o lubenici. Ove lubenice su mnogo slične bijelim lubenicama koje i danas postoje u Sudanu, a koje nisu gorke, ali se pokazalo da da ovi ostaci imaju i gene koji doprinose većoj slatkoći i crvenoj boji usplođa, kao kod današnjih lubenica. To bi značilo da su ove “faraonske lubenice” bile slatke, sočne i crvene, odnosno da je današnji oblik lubenica nešto stariji nego što smo do sada mislili.

Utišavanje gena

Trgovci šire korištenje lubenica u području Sredozemnog mora, a od 10. vijeka lubenice su našle put do Kine, koja je danas najveći svjetski proizvođač lubenica. U Evropu su je u 13. vijeku donijeli Maori.

“Gašenje” gena koji učestvuju u proizvodnji kukurbitacina je nekad u istoriji lubenicu učinilo slatkom. Likopeni su nekad davno nastali usljed mutacije gena za enzim koji konvertuje likopene, tj. pretvara ih u nešto drugo. Utišavanjem nekoliko gena nastala je slatka i crvena lubenica. Obično na utišavanje gena i bilo koji oblik gubljenja nečega što je primordijalno gledamo kao na negativnu osobinu, ali u slučaju odnosa čovjeka i lubenice, to gašenje gena je učvrstilo poljoprivrednu vezu koja i danas traje.

U svijetu danas postoji oko 1.200 sorti lubenice, a plodovi ovih različitih tipova u masi variraju od 1 do 90 kg, sa izuzetkom sorte “Carolina Cross” čiji plodovi mogu imati masu i oko 150 kg.

Lubenica ima i specifičan, većini ljudi prijatan miris, a naučnici još nisu sasvim sigurni šta je izvor te arome. Smatraju da je spoj zvan (Z, Z) -3,6-nonadienal dominantna nota mirisa lubenica, kojoj također pridonose i neki drugi aldehidi. Jedan od njih je (Z) -3-heksenal, isti spoj koji je uglavnom odgovoran za miris svježe pokošene trave.

(Global CIR/Oslobođenje)

Komentiraj